अन्तर्वार्ता

: १० फाल्गुन २०७५, शुक्रबार ०७:१९ कुनै पनि अंगमा क्यान्सर हुन सक्छ


डा. सुदीप श्रेष्ठ, क्यान्सर विशेषज्ञ, नेपाल क्यान्सर अस्पताल, हरिसिद्धि ललितपुर

नेपाली समाजमा क्यान्सर भन्नेबित्तिकै डराउने मनोविज्ञान छ । क्यान्सर सम्बन्धी सामाजिक भ्रमले आम मानिसबीच यो प्राणघातक रोगको रूपमा परिचित छ । तर लामो समयदेखि क्यान्सर रोगको उपचार र अध्ययनमा संंलग्न डा. सुदीप श्रेष्ठ क्यान्सरलाई पनि अन्य दीर्घ रोगजस्तै लिनुपर्ने बताउँछन् । ललितपुर हरिसिद्धिमा रहेको नेपाल क्यान्सर अस्पतालका संस्थापक कार्यकारी अध्यक्ष समेत रहेका क्यान्सर रोग विशेषज्ञ एवं मेडिकल अन्कोलोजिस्ट डा. श्रेष्ठले नेपाल र भारतको विश्वविद्यालयमा उच्च शिक्षा अध्ययन गरेका छन् । प्रस्तुत छ– क्यान्सर रोग, यसका कारण, लक्षण, उपचार र समसामयिक प्ररिप्रेक्ष्यबारे उनीसँग गरेको कुराकानिको सार :

आम मानिसले बुझ्ने क्यान्सर र वास्तविक क्यान्सरमा के फरक छ ? 
जनमानसमा क्यान्सर सम्बन्धी ठूलो भ्रम छ । क्यान्सरलाई उनीहरू मृत्युको अर्को नामको रूपमा लिन्छन् । तर वास्तविकता यस्तो होइन । यो पनि अन्य दीर्घ रोगजस्तै हो । समयमै औषधि उपचार गर्नेे हो भने क्यान्सर निको हुने सम्भावना ५० प्रतिशतभन्दा बढी हुन्छ । कसैको अन्तिम चरणमा क्यान्सर रहेको पत्ता लाग्यो भने पनि उसलाई उपचारबाट लामो समयसम्म सजिलो गराएर राख्न सकिन्छ ।

वैज्ञानिक रूपमा भन्नुपर्दा हाम्रो शरीर करोडौं सूक्ष्म कोषले बनेको हुन्छ । जब तीमध्ये केही कोष बिग्रिन्छन्, तिनले आफ्नो काम गर्न छाड्छन् र अप्राकृतिक तरीकाले बढ्न थाल्छन् । त्यसरी बढ्दै गएपछि सम्बन्धित अंगमा घाउ बन्छ, जसको उपचार गरिएन भने त्यसले राम्ररी काम गर्न सक्दैन र क्यान्सरका लक्षण देखिन थाल्छन् ।

नेपालमा बढी देखिएका क्यान्सर के के हुन् ?
नेपालमा क्यान्सर फोक्सोको क्यान्सर बढी मात्रामा हुने गरेको छ । यो संसारभर सबैभन्दा धेरै देखिने क्यान्सरमा पनि पर्छ । यसपछि महिलामा हुने पाठेघरको मुखको क्यान्सर पनि नेपालमा धेरै छ । यससँगै स्तन क्यान्सर पनि महिलामा बढी देखिएको पाइन्छ । नाक, कान, घाँटी र ठूलो आन्द्राको क्यान्सर समेत दक्षिण एशियामा बढी नै देखिएको छ । यसबाहेक शरीरको कुनै पनि अंगमा क्यान्सर हुने सम्भावना उत्तिकै रहन्छ ।

क्यान्सरको उपचारमा प्रयोग गरिने प्रविधि के कस्तो छ ?
पछिल्लो दशकमा यसको उपचारमा धेरै प्रविधि भित्रिसकेका छन् । क्यान्सरको उपचार एउटा डाक्टर वा विशेषज्ञले मात्र गर्ने होइन । यसको उपचारमा उनीहरूको एउटा टिम नै लाग्नुपर्ने हुन्छ । अहिले हामीले सबै क्यान्सरको उपचार एउटै छानामुनि बनाउने प्रयास गरेका छौं । थेरापीका लागि पनि नयाँ नयाँ प्रवधि छन् । क्यान्सरको उपचार विधिमा शल्यक्रिया, रेडियो थेरापी, केमोथेरापी, इम्युनोथेरापी, फिजियोथेरापी आदि प्रमुख विधि हुन् । वैज्ञानिक आविष्कारको तीव्रताले भोलिका दिनमा अझ प्रभावकारी प्रविधि आउने निश्चित छ ।

प्रदूषणले पनि क्यान्सर गराउँछ ?
आजभोलि क्यान्सर बढ्नुमा वातावरण प्रदूषण पनि प्रमुख कारक तत्त्व बनेको छ । इँटा–टायल कारखानाबाट निस्कने धूलो र गाडीको धूँवाले पनि स्वास्थ्यमा नराम्रो असर गर्छ, जसले क्यान्सर गराउन सक्छ । सरकारले प्रदूषण घटाउने नियम त ल्याएको छ, तर यसलाई कडाइ नगरिएकाले प्रदूषण भयावह बनेको छ । यसको प्रत्यक्ष मारमा मोटरसाइकल तथा साइकल चालक र पैदल यात्रु परेका छन् । त्यसैले प्रदूषणबाट फोक्सोको क्यान्सर हुन्छ । छालाको क्यान्सर विषादीयुक्त रसायनको कारण हुन्छ । यसको नियन्त्रणका लागि हामीले समुदाय स्तरमा जनचेतना जगाउने काम गर्दै आएका छौं । प्रदूषण कम गर्न सबै जिम्मेवार हुनुपर्छ ।

क्यान्सर लाग्ने प्रमुख कारण के के हुन् ?
सामान्य अवस्थामा काम गरिरहेका कोषमा केही परिवर्तन आउँछ र ती बढ्न थाल्छन् । अनि क्यान्सर हुन्छ । ती कोषमा आउने त्यो डरलाग्दो परिवर्तनका कारण विभिन्न छन् । हामीलाई थाहा भएका कारणमध्ये मुख्य कारण चुरोट, खैनीजस्ता सूर्तीजन्य पदार्थ पनि हो । क्यान्सरका अन्य कारणमा जंकफुड, विषाक्त खानेकुरा, कीटनाशक छरेर उत्पादित तरकारी तथा फलफूलको सेवन, वंशाणुगत कारण र प्रदूषण हुन् । केही क्यान्सरको वास्तविक कारण अहिलेसम्म पत्ता लागेको छैन ।

क्यान्सरका लक्षण के के हुन् ?
क्यान्सरका लक्षण कुन अंगको क्यान्सर हो, त्यसै अनुसार फरक हुन्छन् । यस्ता खालका लक्षण १ महीनाभन्दा लामो समयसम्म भए डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ । मुख्यमुख्य लक्षणमा शरीर कमजोर हुने, तौल घट्ने, कुनै पनि अंगमा गिर्खा गाँठा आउने, छालामा नयाँ कोठी पलाउने वा भएका कोठी ठूलो हुँदै जाने हो । यसबाहेक मुखमा र जिब्रोमा लामो समयदेखि घाउ हुनु, खाना निल्दा दुख्नु तथा स्वर फेरिनु, श्वास फेर्न गाह्रो हुनु, खोकी लाग्नु वा खकारमा रगत देखा पर्नु, लामो समयदेखि ग्यास्टिक, पेट पोल्नु वा उल्टी हुनु, कारण पत्ता नलागेको ज्वरो आइरहनु र दिसामा रगत देखिनु पनि क्यान्सरकै लक्षण हुन् ।

तर यसको पूर्ण परीक्षण नगरी यही नै क्यान्सर हो भन्न सकिन्न ।

क्यान्सर लाग्नै नदिन के गर्ने त ?
मुख्य कुरा त आफ्नो आहार विहारमा ध्यान पुर्‍याउनु नै हो । यस्तै सुर्तीजन्य पदार्थ, जाँडरक्सी, पान, गुट्खा र सुपारी धेरै खाने गर्नु हुँदैन । खानपिन र बानी व्यवहारमा सुधार गर्ने तथा अविवाहित महिलाले ह्युमन प्यापिलोमा भाइरसको भ्याक्सिन लगाउने गर्नुपर्छ । स्वास्थ्यमा सामान्य समस्या भए पनि लामो समयसम्म रहिरहे डाक्टरसँग तुरुन्त जाँच गराउनुपर्छ । यस्तो बानीले क्यान्सरबाट धेरै हदसम्म बच्न सकिन्छ ।

कतिपय नेपाली क्यान्सरको उपचारका लागि विदेश जाने गर्छन् । यहा“को उपचार स्तरीय नभएर हो वा किन ? 
क्यान्सरको स्तरीय उपचार नेपालमै सम्भव छ । क्यान्सरको उपचारका नाममा ठूलो रकम विदेश गइरहेको छ, जब कि नेपालमै क्यान्सरको विशेषज्ञ उपचार सेवा उपलब्ध छ । नेपालमै उपचार गराएर निको भएका जति पनि जानुहुन्छ, उहाँहरू ‘मैले नेपालमै उपचार गरेर निको भएँ’ भन्नुहुन्न । त्यस कारण पनि क्यान्सरको स्तरीय उपचार यहीँ सम्भव छ भनेर धेरैले विश्वास नै गर्दैनन् । हाम्रो सामाजिक मनोविज्ञान नै कमजोर भएकाले यसो भएको हो । विदेशमा मात्र राम्रो उपचार सुविधा हुन्छ भन्ने भ्रम पालेर हुँदैन । मनोबल उच्च पारेर उपचार गराउन आए स्वदेशमा सस्तोमै उपचार हुन्छ । यसबाट आफू र परिवारलाई सहज पनि हुन्छ ।

#जानकारीको_लागी ।

नेपालमै हुने उपचारका लागि विदेश जान रोक्ने प्रयासमा छौं : प्राडा मोहनराज शर्मा [अन्तर्वार्ता]

नेपाल न्युरो सर्जन समाज (निसोन) को दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय तथा सातौं राष्ट्रिय सम्मेलन आजदेखि सुरु हुँदैछ। सम्मेलनको उद्देश्य, क्रियाकलाप, नेपालमा न्युरो सर्जरीको अवस्थाबारे समाजका अध्यक्ष प्राडा मोहनराज शर्मासँग स्वास्थ्यखबरका लागि कल्पना पौडेलले गरेको कुराकानीः

निसोनले आयोजना गर्न लागेको दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय तथा सातौं राष्ट्रिय सम्मेलनको उद्देश्य के हो?
नेपाल न्युरो सर्जन समाज (निसोन) को जन्म २००८ मा भएको हो। यसको संस्थापक अध्यक्ष डा उपेन्द्र देवकोटा हुनुहुन्थ्यो। अहिलेको कार्यकारी कमिटी पाँचौ हो। 

विदेशी विशेषज्ञबाट हामीले ज्ञान हासिल गर्ने मात्र नभई, विदेशी विज्ञलाई पनि नेपालको न्युरो सर्जरीको अवस्था अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको भएको महसुस गराउनु सम्मेलनको मुख्य उद्देश्य हो।

हामीले विश्व फेडेरेसन अफ न्युरोसर्जिकल सोसाइटीसँग मिलेर एजुकेसन कोर्ष पहिलो पटक नेपालमा गर्दैछौं। त्यो संस्थाको एक दिनको एजुकेसन कोर्ष नेपालमा गर्न हामी सक्षम भयौं।  

सम्मेलनको अर्को आकर्षण भनेको स्वदेश तथा विदेशमा न्युरो सर्जरीसम्बन्धी तालिम लिइरहेका र हालसालै तालिम सकेका ४० वर्षसम्मका युवा न्युरो सर्जनलाई प्रोत्साहन गर्न योङ इनभेस्टिगेटर अवार्डको पनि व्यवस्था गरेका छौं। जसमा प्रथम हुनेलाई ५० हजार र द्वितीय हुनेलाई ३० हजार रुपैयाँ दिने व्यवस्था मिलाएका छौं।

यो एजुकेसन कोर्ष किन महत्वपूर्ण छ?
विश्व फेडेरेसन अफ न्युरोसर्जिकल सोसाइटी हाम्रो सर्वोच्च संस्था हो। यो संस्थामा १ सय १९ देशका २० हजार न्युरो सर्जन आवद्ध छन्। यो संस्थाले एक दिनको कोर्ष नेपालमा गर्दैछ। फेडेरेसन र हामीले मिलेर यो कोर्ष गर्न लागेका हौं। यो कोर्ष दुई कारणले महत्वपूर्ण छ। कोर्षको राम्रो अन्तर्राष्ट्रिय फ्याकल्टी भेट्न गाह्रो छ। त्यसको खर्च सबै हामीले व्यहोर्नुपर्छ। 

एजुकेसन कोर्षमा मस्तिष्क नशा तथा मेरुदण्डसम्बन्धी रोगको पहिचान, उपचार, रोकथाम र अनुसन्धान, न्युरो सर्जरी, बच्चाको न्युरो सर्जरी, दिमागको रगतको नलीसम्बन्धी रोग विशेषज्ञहरु आउनुभएको छ। 

न्युरो सर्जरीका ७/८ विधाका विशेषज्ञले रोगको निदान र उपचारबारे कसरी उपचार भइरहेको छ? नेपालमा हामीले पनि केके गरिरहेका छौं? त्यस विषयमा विचार आदानप्रादन हुनेछ।

विश्वका वरिष्ठ न्युरोसर्जनहरुले न्युरो सर्जरीमा अपनाइएका अन्तर्राष्ट्रिय पद्धति, प्रविधि र नयाँ विकास भएका उपकरणबारे बताउनेछन् भने हामीले पनि नेपालमा गरिरहेको उपचार पद्धतिबारे विचार आदानप्रदान गर्ने छौं। 

सम्मेलनमा कुनकुन देशका, कतिको संख्यामा सहभागिता हुँदै छ?
एजुकेसन कोर्षका लागि चीन, अस्ट्रेलिया, पोर्चुगल, जापान, भारत, अस्ट्रियाबाट आएका १० र नेपालका ४ न्युरो सर्जरीसम्बन्धी कार्यपत्र प्रस्तुत हुँदै छ।

स्वदेशी–विदेशी न्युरो सर्जन, न्युरोलोजिस्ट, न्युरो नर्स, फिजियोथेरापिस्ट लगायत १ सय ५० बढीको सहभागिता हुने छ। उचारका क्रममा भएका अनुभव उपचारका क्रममा आइपरेका जटिलता, सहजताको बारेमा अनुभव सेयर हुने छ। 

निसोनले यो सम्मेलनबाहेक गरिरहेका अन्य क्रियाकलाप केके हुन्?
हाम्रो मुख्य काम अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन हो। त्यसबाहेक एड्भोकेसी गर्दै आएका छौं। एड्भोकेसी भन्नाले न्युरो सर्जनले केके गर्न सक्छन्, केके सुविधा छ, नेपालमा न्युरो सर्जरीसम्बन्धी उपचार कस्तो हुन्छ, कस्तो अवस्थामा बाहिर जानुपर्छ भन्ने कुरा बुझाउने काम गरिरहेका छौं। नेपालमै हुने उपचारका लागि बाहिर जान रोक्ने प्रयास गरिरहेका छौं।

अर्को महत्वपूर्ण कुरा, हामी टाउकाको बिरामी न्युरो सर्जरी भएको अस्पतालमा आउनुअघि कति वटा अस्पतालमा धोका खाएर आउँदारहेछन् भनेर अध्ययन गरिरहेका छौं। त्यो अध्ययनले अगामी दिनमा कसरी सुधार गर्ने भनेर सरकारलाई पनि फाइदा हुने विश्वास छ।

त्यसबाहेक एमबिबिएस/एमएस पढाइ हुने हरेक कलेजमा न्युरो सर्जरी पठाउने तर फुल टाइम न्युरो सर्जन नराख्ने चलन छ। यसबारे हामीले स्वास्थ्य मन्त्रालय र नेपाल मेडिकल काउन्सिलमा कुरा राखेका छौं। किनभने जिल्लाजिल्लाका स्वास्थ्य संस्थामा उहाँहरुकै नेतृत्व हुन्छ। त्यसैले उहाँहरुलाई कस्तो अवस्थामा कहाँ रेफर गर्ने, कस्तो अवस्थामा आफैं हेर्ने भन्ने ज्ञान दिन आवश्यक छ। 

प्रचारपसार गर्ने, बस दुर्घटना रोक्न जनचेतना जगाउने, टाउकोमा चोट लाग्नबाट कसरी जोगिने, चोट लागेपछि न्युरो सर्जनकहाँ जानुपर्छ भनेर बुझाउने, कस्तो चोट लाग्दा कुन अस्पतालमा जाने भनेर बुझाउने काम पनि हामीले गर्दै आएका छौं।

अहिले नेपालको अवस्था कस्तो छ? विशेषज्ञ चिकित्सक जिल्ला जान किन मान्दैनन्?
नेपालमा टाउकोमा चोट लागिसकेपछि सम्बन्धित अस्पताल र चिकित्सककहाँ निकै ढिलोगरी पुग्दा धेरैजसो बिरामीको मृत्यु हुने वा पक्षघात हुने अवस्था धेरै छ। अन्तिम समयमा अस्पताल पुग्दा न्युरोसर्जनले चाहेर पनि केही गर्नसक्ने अवस्था हुँदैन।

नेपालमा ८० जना न्युरो सर्जन छन्। त्यसबाहेक २० जनाजति रेजिजेन्ट डाक्टर छन्। यो संख्याले अहिलेको अवस्थामा पुग्छ। तर सरकार तथा अस्पतालले काम गर्ने वातावरण बनाउनु आवश्यक छ।

धेरैजसो बिरामी सिधै न्युरो सर्जरी सेवा भएका अस्पतालमा पुग्नै सक्दैनन्। उनीहरुलाई धेरैतिर घुमाएर बल्ल सही ठाउँमा ल्याइन्छ। त्यो समयमा बिरामी, बिरामीका आफ्न्तको तनावको अवस्था र खर्चको स्थिति पनि धेरै माथि पुगिसकेको हुन्छ।

चिकित्सक राजधानी बाहिर नजाने भन्ने कुरै छैन। न्युरो सर्जरीका लागि अस्पतालमा आवश्यक उपकरण, भौतिक संरचना पनि हुनुपर्‍यो नि। आवश्यक पूर्वाधार केही नबनाउने अनि राजधानी बाहिर विशेषज्ञ चिकित्सक जाँदैनन् भन्नु गलत हो।

सरकारले आवश्यक सबै पूर्वाधार र उपकरण, औषधि व्यवस्था गरोस् निसोनले चिकित्सक पठाउने ग्यारेन्टी लिन्छ। उपकरण र भौतिक पूर्वाधार भएन भने न्युरो सर्जनले कसरी सेवा दिने?

ठूलो आन्द्रा र मलासय क्यान्सर : जोखिम कसरी घटाउने? उपचार के?

अंग्रेजी क्यालेन्डरअनुसार मार्चलाई कोलोरेक्टल अर्थात् ठूलो आन्द्रा र मलासय क्यान्सरबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने महिनाका रुपमा लिइन्छ। नेपालमा पनि यो महिनामा विभिन्न कार्यक्रम गरेर रोगको रोकथाम, उपचार लगायतका विषयमा चेतना फैलाउने काम भएको छ। 

ठूलो आन्द्रा (कोलन) र मलासय (रेक्टम) मा हुने क्यान्सर मानिसलाई हुने क्यान्सरमध्ये तेस्रो ठूलो रोगमा पर्छ। नेपालमा यो रोगका कति बिरामी छन् भन्ने आधिकारिक तथ्यांक छैन। तर, अस्पतालमा उपचारका लागि आउने बिरामीको संख्या बढेको हेर्दा बिरामीको संख्या निकै धेरै रहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ।

विश्वको तथ्यांकलाई हेर्ने हो भने हरेक वर्ष यो रोगका १८ लाख नयाँ बिरामी देखापर्ने गर्छन्। तीमध्ये झन्डै ५० प्रतिशत अर्थात् ९ लाखले यो रोगका कारण ज्यान गुमाउने गरेका छन्। समयमा नै रोगको पहिचान हुने हो भने अकालमा हुने यो मृत्युलाई धेरै कम गर्न सकिन्छ।

नियमित स्वास्थ्य जाँच/परीक्षण गराउने, स्वस्थकर भोजनका साथ स्वस्थकर आहार–व्यवहार अपनाउँदै नियमित शारीरिक व्यायाम गर्ने हो भने यस रोग लाग्ने सम्भावना कम हुन्छ।
 
रोगको जोखिम कसरी घटाउने?
यस रोगको जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्न निम्न उपाय अवलम्बन गर्न सकिन्छः 

–    ४५ वर्ष पुगेका हरेक व्यक्तिले नियमित रुपमा ठूलो आन्द्रा/मलासय क्यान्सरको जाँच/परीक्षण गराउने, किनकि यदि ठूलो आन्द्रा तथा मलासय क्यान्सर रोग सुरुकै अवस्थामा पत्ता लगाई उपयुक्त उपचार गर्ने हो भने रोगीमध्ये ८०–९० प्रतिशतलाई रोगमुक्त वा पहिलेकै अवस्थामा फर्काउन सकिन्छ। 

–    पर्याप्त रेशेदार तथा चिल्लो कम भएको सन्तुलित भोजन गर्ने,

–    यदि मद्यपान गर्ने बानी भए नियन्त्रित रुपमा अर्थात् ठिक्क मात्रै पिउने बानी गर्ने, धूमपानको बानी भए तुरुन्तै त्याग्ने। मद्यपान र धूमपान सँगसँगै गर्दा ठूलो आन्द्रा र मलासयका साथसाथै पेटको अन्य भागको समेत क्यान्सर हुने जोखिम बढ्छ। 

–    साताको ३ देखि ४ पटक कम्तीमा २०–३० मिनेट शारीरिक व्यायाम गर्ने। सामान्य शारीरिक व्यायाममा छिटो छिटो हिँड्डुल गर्ने, करेसाबारी वा बगैंचामा काम गर्ने वा भर्‍याङ्ग उक्लिने जस्ता कार्यहरु गर्न सकिन्छ। 

यो रोगको उपचार हुनसक्छ?
ठूलो आन्द्रा र मलासयका अर्वुदरोगका लक्षणहरु निकै कम मात्रामा मात्रै देखापर्ने हुँदा रोगको नियमित परीक्षण गराउनु अत्यन्तै जरुरी हुन्छ। यस रोगको जाँच/परीक्षण विशेषतः दुई कारणले लाभदायक हुनसक्छ। 

–    यदि ठूलो आन्द्राका फोकाहरु, जसले पछि क्यान्सरको रुप लिन सक्छन्, तिनलाई समयमै पत्ता लगाएर हटाउने।

–    यस रोगको उपचार धेरै सफलतापूर्वक गर्न सकिन्छ, जब यसलाई सुरुकै अवस्थामा पत्ता लगाउन सकिन्छ। 

रोग समयमै पत्ता लागेमा ठूलो आन्द्रा र मलासयका सबै खाले क्यान्सर रोगको शल्यक्रियात्मक उपचार सहज हुनसक्छ। शल्यक्रियाका साथसाथै रेडियसन थेरापी तथा किमोथेरापी पनि चलाउनुपर्ने हुनसक्छ। रोग समयमै पत्ता नलागी ढिलो हुँदा सफल उपचार हुने दर ५० प्रतिशत मात्रै वा सोभन्दा पनि कम हुन्छ। यसले समयमै र नियमित रुपमा गरिने जाँच/परीक्षणको महत्व दर्शाउँछ।

यसका अतिरिक्त चिकित्सा अध्ययनले के देखाएको छ भने, ठूलो आन्द्रा तथा मलासयका विशेषज्ञ शल्यचिकित्सक जो तत्सम्बन्धित रोगहरूको निदानात्मक एवं उपचारात्मक (चिकित्सकीय र शल्यचिकित्सकीय) प्रक्रियामा निपूर्ण हुन्छन्, तिनद्वारा उपचार गराउँदा रोगको व्यवस्थापन सहज रुपमा हुनसक्ने तथा उपचारपश्चात्का जटिलताहरु समेत कम मात्रै देखापर्ने गर्छन्।

पुरानो पोस्ट