नर्सिङ

ठूलो आन्द्रा र मलासय क्यान्सर : जोखिम कसरी घटाउने? उपचार के?

अंग्रेजी क्यालेन्डरअनुसार मार्चलाई कोलोरेक्टल अर्थात् ठूलो आन्द्रा र मलासय क्यान्सरबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने महिनाका रुपमा लिइन्छ। नेपालमा पनि यो महिनामा विभिन्न कार्यक्रम गरेर रोगको रोकथाम, उपचार लगायतका विषयमा चेतना फैलाउने काम भएको छ। 

ठूलो आन्द्रा (कोलन) र मलासय (रेक्टम) मा हुने क्यान्सर मानिसलाई हुने क्यान्सरमध्ये तेस्रो ठूलो रोगमा पर्छ। नेपालमा यो रोगका कति बिरामी छन् भन्ने आधिकारिक तथ्यांक छैन। तर, अस्पतालमा उपचारका लागि आउने बिरामीको संख्या बढेको हेर्दा बिरामीको संख्या निकै धेरै रहेको अनुमान लगाउन सकिन्छ।

विश्वको तथ्यांकलाई हेर्ने हो भने हरेक वर्ष यो रोगका १८ लाख नयाँ बिरामी देखापर्ने गर्छन्। तीमध्ये झन्डै ५० प्रतिशत अर्थात् ९ लाखले यो रोगका कारण ज्यान गुमाउने गरेका छन्। समयमा नै रोगको पहिचान हुने हो भने अकालमा हुने यो मृत्युलाई धेरै कम गर्न सकिन्छ।

नियमित स्वास्थ्य जाँच/परीक्षण गराउने, स्वस्थकर भोजनका साथ स्वस्थकर आहार–व्यवहार अपनाउँदै नियमित शारीरिक व्यायाम गर्ने हो भने यस रोग लाग्ने सम्भावना कम हुन्छ।
 
रोगको जोखिम कसरी घटाउने?
यस रोगको जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्न निम्न उपाय अवलम्बन गर्न सकिन्छः 

–    ४५ वर्ष पुगेका हरेक व्यक्तिले नियमित रुपमा ठूलो आन्द्रा/मलासय क्यान्सरको जाँच/परीक्षण गराउने, किनकि यदि ठूलो आन्द्रा तथा मलासय क्यान्सर रोग सुरुकै अवस्थामा पत्ता लगाई उपयुक्त उपचार गर्ने हो भने रोगीमध्ये ८०–९० प्रतिशतलाई रोगमुक्त वा पहिलेकै अवस्थामा फर्काउन सकिन्छ। 

–    पर्याप्त रेशेदार तथा चिल्लो कम भएको सन्तुलित भोजन गर्ने,

–    यदि मद्यपान गर्ने बानी भए नियन्त्रित रुपमा अर्थात् ठिक्क मात्रै पिउने बानी गर्ने, धूमपानको बानी भए तुरुन्तै त्याग्ने। मद्यपान र धूमपान सँगसँगै गर्दा ठूलो आन्द्रा र मलासयका साथसाथै पेटको अन्य भागको समेत क्यान्सर हुने जोखिम बढ्छ। 

–    साताको ३ देखि ४ पटक कम्तीमा २०–३० मिनेट शारीरिक व्यायाम गर्ने। सामान्य शारीरिक व्यायाममा छिटो छिटो हिँड्डुल गर्ने, करेसाबारी वा बगैंचामा काम गर्ने वा भर्‍याङ्ग उक्लिने जस्ता कार्यहरु गर्न सकिन्छ। 

यो रोगको उपचार हुनसक्छ?
ठूलो आन्द्रा र मलासयका अर्वुदरोगका लक्षणहरु निकै कम मात्रामा मात्रै देखापर्ने हुँदा रोगको नियमित परीक्षण गराउनु अत्यन्तै जरुरी हुन्छ। यस रोगको जाँच/परीक्षण विशेषतः दुई कारणले लाभदायक हुनसक्छ। 

–    यदि ठूलो आन्द्राका फोकाहरु, जसले पछि क्यान्सरको रुप लिन सक्छन्, तिनलाई समयमै पत्ता लगाएर हटाउने।

–    यस रोगको उपचार धेरै सफलतापूर्वक गर्न सकिन्छ, जब यसलाई सुरुकै अवस्थामा पत्ता लगाउन सकिन्छ। 

रोग समयमै पत्ता लागेमा ठूलो आन्द्रा र मलासयका सबै खाले क्यान्सर रोगको शल्यक्रियात्मक उपचार सहज हुनसक्छ। शल्यक्रियाका साथसाथै रेडियसन थेरापी तथा किमोथेरापी पनि चलाउनुपर्ने हुनसक्छ। रोग समयमै पत्ता नलागी ढिलो हुँदा सफल उपचार हुने दर ५० प्रतिशत मात्रै वा सोभन्दा पनि कम हुन्छ। यसले समयमै र नियमित रुपमा गरिने जाँच/परीक्षणको महत्व दर्शाउँछ।

यसका अतिरिक्त चिकित्सा अध्ययनले के देखाएको छ भने, ठूलो आन्द्रा तथा मलासयका विशेषज्ञ शल्यचिकित्सक जो तत्सम्बन्धित रोगहरूको निदानात्मक एवं उपचारात्मक (चिकित्सकीय र शल्यचिकित्सकीय) प्रक्रियामा निपूर्ण हुन्छन्, तिनद्वारा उपचार गराउँदा रोगको व्यवस्थापन सहज रुपमा हुनसक्ने तथा उपचारपश्चात्का जटिलताहरु समेत कम मात्रै देखापर्ने गर्छन्।

‘स्क्रब’ नर्सले दह्रो मुटु बनाएर काम गर्नुपर्छ

शिक्षण अस्पताल महाराजगञ्जकी नर्स हुन् श्रीदेवी शर्मा। उनी ६ वर्षदेखि अस्पतालको शल्यक्रिया कक्षमा कार्यरत छिन्। एक महिनाको प्रयोगात्मक अभ्यासकै भरमा शल्यक्रिया कक्षको स्क्रब नर्सजस्तो चुनौतीपूर्ण जिम्मेवारी सम्हाल्न पुगिन् शर्मा। शल्यक्रिया कक्षमा काम गर्न थालेको ६ वर्षको अवधिसम्म उनले कुनै तालिम समेत लिन पाएकी छैनन्।

सुरु–सुरुमा शल्यक्रिया कक्षमा काम गर्न रमाइलो लागे पनि तालिमको व्यवस्था नहुँदा विस्तारै मनोबल घट्दै जाने अनुभव छ नर्स शर्माको। शल्यक्रिया कक्षमा रहेर शल्य चिकित्सकको सहयोगीको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने भएकोले स्क्रब नर्सलाई नयाँ–नयाँ उपकरणको बारेमा जानकार बनाउनुपर्ने उनको धारणा छ। स्क्रब नर्स भएर भोगेका अनुभव उनकै शब्दमा :

पिसिएल नर्स पढ्दैगर्दा मलाई एक महिना शल्यक्रिया कक्षमा प्रयोगात्मक अभ्यास गर्ने मौका मिलेको थियो। शल्यक्रिया कक्षमा काम गर्ने दिदीहरुले जस्तोसुकै मुस्किल अवस्थामा पनि सबै काम छिटोछिटो गरेको देख्दा लाग्थ्यो, म पनि पढाइ सकिनासाथ शल्यक्रिया कक्षमा काम गर्ने  नर्स बन्छु। 

पिसिएल नर्सको पढाइ पूरा हुनासाथ सिभिल सर्भिस हस्पिटलमा काम गर्ने अवसर मिल्यो। त्यहाँ एनेस्थेसिया नर्स (शल्यक्रिया गर्नुभन्दा पहिला बिरामीलाई बेहोस बनाउने नर्स) भएर काम गर्ने अवसर प्राप्त भयो। त्यहाँको अनुभवले टिचिङ अस्पतालमा स्क्रब नर्स भएर काम गर्न सहज भयो। 

शल्यक्रिया कक्षमा काम गर्दा धेरै कुरा सिक्ने मौका मिल्छ। टिममा काम गर्ने भएकाले घरकै जस्तो वातावरण अनुभुति गर्न पाइन्छ। 

शल्यक्रिया कक्षमा काम गर्न सजिलो भने छैन। केस हेरेर ५÷६ घन्टासम्म पनि भोक, तिर्खा त्यागेर उभिनु पर्छ। जस्तोसुकै अप्ठ्यारो परिस्थितिमा पनि बाहिर निस्कन पाइँदैन। स्क्रब नर्सले बिरामीसँग  भावुक हुनुभन्दा शल्यक्रियालाई कसरी सफल बनाउने भन्नेमा ध्यान दिन जरुरी छ।

स्क्रब नर्सको बिरामीसँग भावनात्मक सम्बन्ध हँुदैन। बिरामीसँग कुराकानी गर्ने अवस्था नै रहँदैन, किनकि शल्यक्रिया कक्षमा पस्नासाथ बिरामी बेहोस भइसकेका हुन्छन्। तर पनि आफूले शल्यक्रियामा सहयोग गरेको बिरामी कस्तो अवस्थामा छ भनेर हेर्न मन लाग्छ। कुनै बेलामा विशेष कारण शल्यक्रिया सफल हुन सकेन भने धेरै दुःख लाग्छ।   
 
जीवनको महत्व बुझाउने घटना 
शल्यक्रिया कक्षमा धेरैजसो दुर्घटनाका बिरामी आउँछन्। एउटा घटना मलाई अझै पनि याद छ। भूकम्पको बेला, एक जना १८ वर्षका किशोर घरले थिचेर हात–खुट्टा कामै नलाग्ने अवस्थामा आएका थिए। उनको हात–खुट्टा काटेर फाल्नु परेको थियो। त्यो घटनाले मलाई निकै दुःखी तुल्यायो। हात–खुट्टा गुमाएर बाँच्नु निकै पीडादायी हुन्छ। उनलाई अहिले पनि सम्झन्छु।

अर्को दुःखदायी घटनाले पनि मलाई झस्काइरहन्छ। १८÷१९ वर्षकी एक किशोरी जो सवारी चालक अनुमतीपत्र लिएकै दिन स्कुटर दुर्घटनामा परेकी थिइन्। दुर्घटनामा उनको शरीरका भित्री अंग नै बाहिर निस्केका थिए। सबै विभागका डाक्टरहरु आएर शल्यक्रिया गर्दा पनि उनलाई बचाउन सकिएन।  

कति सुन्दर मान्छेहरु जलेर अनुहार नै पहिचान गर्न नसकिने अवस्था अस्पताल आउँछन्। अनुहारको स्टक्चर नै बिग्रिएर परिवारले नै नचिन्ने अवस्थामा पुगेको हुन्छ। हातमा ट्याटु बनाएर हिँड्ने मानिसको इन्फेक्सन भएर हात नै काटेर फाल्नुपर्ने अवस्थासम्म सिर्जना हुने गर्छ। यस्ता घटना देख्दा जीवन कति महत्वपूर्ण छ भन्ने कुरा सिकाउँछ। 

यस्ता दुखद घटनासँग प्रत्यक्ष जोडिएको छु म। यस्ता घटनाले जीवनमा सबैसँग मिलेर हाँसीखुसी बाँच्नु पर्छ, कसैलाई दुःख दिनु हँुँदैन भन्ने सिकाउँछ। आफ्नो काम इमान्दारपूर्वक गर्नुपर्छ भन्ने ज्ञान दिलाउँछ। सवारी साधन चलाउँदा पनि निकै सावधानी अपनाउन म सबैलाई अनुरोध समेत गर्छ चाहन्छ।

साहसी हुनुपर्छ स्क्रब नर्स 
स्क्रब नर्स भावनामा बग्नु हुँदैन। दिन–रात सर्जरी गर्ने डाक्टरलाई सहयोग गर्नुपर्ने हुँदा रगत र घाउको सामना गर्नुपर्छ। दह्रो मुटु बनाएर काम गर्नुपर्छ। सुरुसुरुमा त मेरा कतिपय साथीहरु रगत देखेर बेहोस हुन्थे। म नर्स पढ्ने बेलामा एक महिना प्रयोगात्मक अभ्यास गरेको हुनाले आत्मबल बलियो बनाएर काम गर्ने प्रयास गर्छु। सुरुदेखि नै मेरो कारणले शल्यक्रियामा समस्या आउला भनेर धेरै चिन्ता लाग्थ्यो। सुरु–सुरुमा सपनामा पनि शल्यक्रिया भएको देख्थें, सायद त्यसैको बारेमा धेरै सोचेर होला। 

सानो गल्तीले संक्रमणको डर
शल्यक्रिया कक्षभित्र प्रयोग हुने सामान, लगाउने लुगा सबै किटाणुरहित बनाइएको हुन्छ। त्यसलाई संक्रमणरहित राख्न स्क्रब नर्सको ठूलो भूमिका हुन्छ। शल्यक्रिया कक्षभित्र काम गर्ने स्क्रब नर्सको सानो लापरबाहीले बिरामीलाई संक्रमण हुनसक्छ। त्यसैले शल्यक्रिया कक्षभित्र सानो–ठूलो केसको सरसफाइमा बराबरी ध्यान दिनुपर्छ। शल्यक्रिया गर्दा थुप्रै जटिलता आउन सक्छन्। त्यसैले पहिले नै तयारी अवस्थामा बस्नुपर्छ। कसरी संक्रमणबाट बचाउने शल्यक्रिया कसरी सफलतापूर्वक व्यवस्थापन गर्ने भन्ने कुरामा ध्यान हुनुपर्छ। 

तालिमको व्यवस्था छैन 
मैले टिचिङ अस्पतालको शल्यक्रिया कक्षमा स्क्रब नर्स भएर काम गर्न सुरु गरेको ६ वर्ष भयो। तर अहिलेसम्म कुनै तालिमको व्यवस्था छैन। सुरु–सुरुमा त काम गर्न रमाइलो हुन्छ। काम गर्दै जाँदा हौसला प्रदान गर्ने र नयाँ–नयाँ कुरा सिकाउने तालिमको जरुरत पर्छ। तर हामीकहाँ त्यस्तो व्यवस्था छैन। कहिलेकाहीं तालिमको अवसर आयो भने पनि हामीभन्दा माथिल्लो तहमा रहेका दिदीहरु जानुहुन्छ। त्यसो गर्दा हामी नयाँ पिढीले सिक्ने मौका पाउँदैनौं र सेवालाई गुणस्तरीय बनाउन सक्दैनौं। त्यही कारणले नर्सहरु काम नै छोडेर विदेश गएका थुप्रै उदाहरण छन्। 

जोखिम भत्ता पनि छैन 
शल्यक्रिया कक्षमा काम गर्दा विभिन्न किसिमका ग्याँस, एक्सरे मेसिनसँग एक्सपोज हुनुपर्छ। अन्य स्वास्थ्यकर्मीले त्यस्तो मेसिनमा एक्सपोज भएबापत जोखिम भत्ता पाउने व्यवस्था छ तर नर्सहरुलाई कुनै भत्ता हुँदैन। नर्सले जोखिम भत्ता नपाउँदा दुःख लाग्छ।

त्यो बेलामा म नर्स भएको भए आमालाई बचाउन सक्थेँ कि!

परोपकार प्रसूति तथा स्त्री रोग अस्पतालकी नर्सिङ अधिकृत हुन् आशालक्ष्मी प्रजापती। २०४२ सालदेखी नर्स भएर बिरामीलाई सेवा दिइरहेकी छन् उनी। सानै उमेरमा आमा गुमाएकी आशालक्ष्मीको लालनपालन दाजु–भाउजुबाट भयो। भाइलाई जन्म दिँदा धेरै रगत बगेर आमाको मृत्यु भएकै कारण माइला दाजुले उनलाई नर्सिङ क्षेत्रतर्फ लाग्न प्रेरित गरेका थिए। टिचिङ अस्पतालबाट बिएन सिध्याएपछि आशालक्ष्मी २०५० सालमा परोपकार प्रसूति तथा स्त्री रोग अस्पतालमा प्रवेश गरेकी थिइन्। लामो समयदेखि नर्स भएर काम गर्दाका अनुभव उनकै शब्दमा :

हाम्रो घर झक्तपुर भए पनि कामको सिलसिलामा बुबा–आमा चितवनमा रहेकाले मेरो जन्म चितवनमै भयो। भाइ जन्मने बेलामा धेरै रगत बगेर आमाको मृत्यु भयो। त्यसपछि हाम्रो लालनपालन जेठा दाजु–भाउजुले गर्नुभयो। म पढाइमा तेज थिएँ। दाजुहरु पनि बहिनीले धेरै पढ्नुपर्छ भनेर जोड दिइरहनुहुन्थ्यो। भरतपुर हाइस्कुलबाट राम्रो नम्बर ल्याएर एसएलसी पास भएँ। त्यसपछि काठमाडौं बस्ने माइला दाजुले मलाई पढ्नका लागि काठमाडौं बोलाउनुभयो।

आमाको उपचारकै क्रममा मृत्यु भएकाले माइला दाजुको इच्छा बहिनी मेडिकल क्षेत्रमा प्रवेश गरोस् भन्ने थियो। काठमाडौं आएको एक÷दुई दिनमै उहाँले नर्सिङ कलेज भर्ना गरिदिनुभयो। उहाँले मेरो लुगा–फाटो प्याक गरेर नर्सिङ कलेजको होस्टलमा पु¥याइदिनुभयो र ‘अब तिमीले नर्स पढ्नुपर्छ, म बिदा हुनेबित्तिकै लिन आउँछु’ भन्दै फर्कनुभयो।

सुरुमा नर्सिङ पढ्न त्यति मन लाग्दैनथ्यो। तर, विस्तारै बानी पर्दै गयो र रमाइलो हुँदै गयो। पिसिएल नर्सिङ पढ्ने बेलामा ६ महिना मिडवाइफ्रीको पढाइ हुन्थ्यो। प्रयोगात्मक अभ्यासको बेलामा प्रसूति सेवाको बारेमा बुझ्ने र अभ्यास गर्ने मौका मिलेको थियो। त्यही बेलादेखि नै प्रसूति नर्स भएर आमा र बच्चाको सेवा गर्छु भन्ने लाग्थ्यो। 

स्टाफ नर्स भएर पाटन अस्पतालमा पोस्टिङ भयो। पाटन अस्पतालमा पहिलो दिन नै बच्चाको वार्डमा काम गर्ने अवसर मिल्यो। ड्युटी अवधि २ बजेदेखि ९ बजेसम्म थियो। यो अवधिमा पटकपटक गरेर पाँच जना बच्चाको मृत्यु भएको थियो। यो घटनाले मलाई निकै दुःखी बनायो त्यो दिनदेखि बच्चाको वार्डका काम गर्नै मन लाग्दैन। त्यो घटना अहिले सम्झँदा पनि दुःख लाग्छ।

टिचिङ अस्पतालबाट बिएन सिध्याएपछि २०५० मा परोपकार प्रसूति तथा स्त्री रोग अस्तालमा नर्सिङ अधिकृत भएर काम गर्ने मौका मिल्यो। यो दिन मेरो मनको इच्छा पूरा भएजस्तो लाग्यो। अस्पतालका प्रायः सबै वार्डमा इन्चार्ज भएर काम गरिसकेको छु। सबै वार्ड उत्तिकै संवेदनशील छन् तर मलाई सबै सबैभन्दा संवेदनशील बर्थिङ वार्ड लाग्छ। यो वार्डमा लाखौँ बच्चा जन्मिसके। कतिले बच्चा जन्माउने क्रममा ज्यान गुमाउनु परेको छ। बच्चा जन्मिएको २४ घन्टासम्म पनि आमाको मृत्यु हुने सम्भावना बढी हुन्छ।

एउटा घटना सम्झँदा अहिले पनि मेरा आँखा रसाउँछन्। म बर्थिङ वार्डको इन्चार्ज थिएँ। १७ वर्षकी किशोरी प्रसूति व्यथा लागेर वार्डमा भर्ना भएकी थिइन्। भर्ना भएको एक घन्टामै उनले बच्चा जन्माइन्। बाहिरबाट हेर्दा उनको स्वास्थ्य ठिकै देखिएको थियो, बच्चा पनि स्वस्थ नै देखिन्थ्यो। तर, बच्चा जन्मिएको निकै समयसम्म पनि उनको रगत बग्न कम भएन। पछि थाहा भयो– बच्चा जन्मिने ठाउँ नजिकै प्वाल परेको रहेछ। तुरुन्त डाक्टरले शल्यक्रिया गर्न लैजानुभयो। शल्यक्रिया गर्दा पनि रगत बग्न नरोकिएपछि पाठेघर नै काटेर फालियो। तर, पनि उनलाई बचाउन सकिएन।

कुनै घटना यस्ता हुन्छन्, जति प्रयास गरे पनि सफलता हात लाग्दैन। मेरो आमाको पनि यस्तै कारणले मृत्यु भएको थियो। त्यो बेलामा म नर्स भएको भए आमालाई बचाउँथे जस्तो लाग्छ। 

अस्पतालबाट शिविर लिएर गाउँ–गाउँमा जाँदा महिलाहरु थुप्रै स्वास्थ्य समस्या लिएर आउनुहुन्छ। त्यहाँ उपचार सम्भव नभएका बिरामीलाई काठमाडौं बोलाएर सक्दो सहयोग गर्छु। बिरामीलाई सहयोग गर्न पाउँदा आफ्नै आमालाई सहयोग गरेजस्तो अनुभूति हुन्छ। 

सहयोगका नाममा फाटेका लुगा
अस्तालमा नवजात शिशु र आमालाई कपडा दिएर सहयोग गर्न थुप्रै संघ–संस्था, व्यक्ति आउँछन्। अस्पतालमा सहयोग गर्न चाहनेलाई हामीले रोक्ने कुरा पनि भएन। तर, कोही व्यक्ति यस्ता हुन्छन्, सहयोग गर्ने नाममा काम नलाग्ने, पुराना, फाटेका लुगा दिएर फर्कन्छन्।

एक जना विदेशी र एक जना नेपाली अस्पतालमा लुगा सहयोग गर्न चाहन्छौं भन्दै आएका थिए। भोलिपल्ट म अस्पतालमा थिइनँ, अर्को सिस्टरलाई लुगा दिएर गएछन्। अस्पताल पुगेपछि बच्चालाई लुगा बाँड्नुप¥यो भनेर हेर्छु त– सबै लुगा कामै नलाग्ने, फाटेका।

एक महिनापछि उनीहरु पुनः लुगा बाँड्न भन्दै आए। फेरि उस्तै फाटेका लुगा। यस पटक भने मैले उनीहरुलाई हप्काएर फर्काइदिएँ। सहयोग नै गर्नु छ भने राम्रै गर्नु नि। त्यो घटना सम्झँदा अहिले पनि रिस उठ्छ। 

सरकारी अस्पताल हो, यहाँ गरिब मात्र आउँछन्, जे गरे पनि हुन्छ भन्ने लाग्दो हो। यो अस्पताल सरकारी भए पनि सबैथरीका बिरामी आउने गर्छन्। आजभोलि पहिलाको जस्तो छैन। एक–दुई बच्चा जन्माउँछन्, आफ्ना छोराछोरीलाई दुःख गरेर भए पनि नयाँ लुगा लगाइदिन्छन्।